Hướng dẫn về Mặt Trăng

Những điều bạn cần biết về Mặt Trăng

Chu kỳ Mặt Trăng

Chu kỳ Mặt Trăng — tháng giao hội

Chu kỳ: 29,53 ngày

Lịch thiên văn thực · astronomy-engine

Mặt Trăng lúc này

Trăng khuyết cuối tháng

Được chiếu sáng khoảng 58%

Sau trăng tròn, phần mặt sáng hướng về ta giảm dần mỗi ngày.

Sau trăng lưỡi liềm cuối tháng, trăng non bắt đầu chu kỳ tiếp theo. ↻

Chuyển tới một pha

Mặt Trăng mất khoảng 29,5 ngày để đi từ trăng non qua trăng tròn rồi trở lại. Đây được gọi là tháng giao hội.

Mặt Trăng không tự phát sáng mà phản chiếu ánh sáng Mặt Trời. Khi Mặt Trăng quay quanh Trái Đất, vị trí tương đối của Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng thay đổi, làm thay đổi phần mặt sáng mà ta nhìn thấy. Điều đó tạo nên các pha Mặt Trăng.

Kích thước và khoảng cách được điều chỉnh cho vừa khung hình, nhưng ngày, khoảng cách Trái Đất–Mặt Trăng, điểm cận địa và viễn địa lấy từ lịch thiên văn thực (astronomy-engine). Độ nghiêng quỹ đạo không được thể hiện. Các pha không do bóng Trái Đất gây ra. Sơ đồ này không dự báo nhật thực hoặc nguyệt thực.

NASA · Cách các pha Mặt Trăng hình thành

8 pha Mặt Trăng

Trăng non

Mặt Trăng ẩn mình trong ánh sáng, vẫn hiện diện giữa đêm

Mặt Trăng nằm giữa Trái Đất và Mặt Trời nên mặt sáng quay khỏi chúng ta. Vì thế gần như không thể nhìn thấy trên bầu trời.

Quan sát: Không thể quan sát bằng mắt thường. Nhật thực cũng có thể xảy ra trong pha này.
Văn hóa: Đánh dấu ngày đầu tiên của tháng âm lịch và tượng trưng cho khởi đầu mới. Trong văn hóa Đông Á, ngày này được coi là đầu tháng.

Trăng lưỡi liềm đầu tháng

Một vòng cung bạc mảnh sau hoàng hôn

Mặt Trăng di chuyển khoảng 45 độ về phía đông Mặt Trời, tạo thành một lưỡi liềm mảnh. Hướng của mép được chiếu sáng phụ thuộc vào nơi quan sát.

Quan sát: Có thể thấy trong 1–2 giờ ở thấp phía tây ngay sau hoàng hôn.
Văn hóa: Xuất hiện khoảng ngày 2–3 âm lịch. Theo truyền thống, người ta cầu ước khi thấy trăng lưỡi liềm.

Trăng thượng huyền

Nửa vầng sáng rõ ràng chia đôi màn đêm

Trăng thượng huyền xảy ra khi Mặt Trăng ở trước Mặt Trời 90 độ theo kinh độ hoàng đạo. Khoảng một nửa đĩa trăng nhìn thấy được chiếu sáng; hướng sáng phụ thuộc người quan sát.

Quan sát: Có thể quan sát ở bầu trời phía nam từ chiều đến nửa đêm. Cao nhất lúc hoàng hôn.
Văn hóa: Rơi vào khoảng ngày 7–8 âm lịch. Đường phân chia sáng tối làm rõ miệng hố, phù hợp quan sát bằng kính thiên văn.

Trăng khuyết đầu tháng

Ánh trăng chậm rãi mở rộng đến lúc tròn đầy

Hơn một nửa đĩa trăng nhìn thấy được chiếu sáng và phần sáng lớn dần về kỳ trăng tròn. Hướng biểu kiến phụ thuộc nơi và thời điểm quan sát.

Quan sát: Trăng mọc cuối buổi chiều và chiếu sáng bầu trời đến bình minh.
Văn hóa: Khoảng ngày 11–12 âm lịch, sự mong chờ trăng tròn tăng dần. Ánh trăng đủ sáng cho các hoạt động ngoài trời.

Trăng tròn

Vầng sáng tròn đầy phủ khắp những giờ đêm dài

Mặt Trăng nằm đối diện Mặt Trời, toàn bộ mặt sáng hướng về Trái Đất. Đây là pha sáng nhất.

Quan sát: Trăng mọc phía đông khi Mặt Trời lặn, đi qua bầu trời suốt đêm và lặn phía tây lúc bình minh.
Văn hóa: Rơi vào ngày 15 âm lịch, ngày Chuseok và lễ trăng tròn đầu tiên của năm âm lịch. Tượng trưng cho sung túc và trọn vẹn.

Trăng khuyết cuối tháng

Vầng sáng hơi vơi mọc lên muộn

Sau trăng tròn, phần sáng thu nhỏ nhưng vẫn chiếm hơn một nửa đĩa trăng nhìn thấy. Hướng biểu kiến phụ thuộc nơi và thời điểm quan sát.

Quan sát: Trăng mọc khuya và nhìn thấy đến sáng. Thích hợp ngắm lúc bình minh.
Văn hóa: Khoảng ngày 18–19 âm lịch, thời gian cảm nhận dư âm trăng tròn. Các nhà thơ xưa viết về vô thường khi ngắm trăng khuyết.

Trăng hạ huyền

Nửa vầng trăng còn lại trên bầu trời buổi sáng

Trăng hạ huyền xảy ra khi Mặt Trăng ở trước Mặt Trời 270 độ theo kinh độ hoàng đạo. Khoảng một nửa đĩa trăng nhìn thấy được chiếu sáng và vùng sáng đang nhỏ dần.

Quan sát: Trăng mọc sau nửa đêm và có thể thấy trên bầu trời sáng sớm.
Văn hóa: Rơi vào khoảng ngày 22–23 âm lịch. Có thể thấy lúc bình minh nên đôi khi được gọi là “trăng bình minh”.

Trăng lưỡi liềm cuối tháng

Vòng cung bạc cuối cùng trước bình minh

Khi Mặt Trăng lại tiến gần hướng Mặt Trời, chỉ còn một lưỡi liềm mảnh. Hướng của phần sáng phụ thuộc vào nơi quan sát. Mặt Trăng đang tiến tới pha trăng non.

Quan sát: Có thể thấy thoáng qua ở phía đông ngay trước khi Mặt Trời mọc.
Văn hóa: Khoảng ngày 27–28 âm lịch. Từ tiếng Hàn geumuem bắt nguồn từ “ẩn mình” vì trăng ẩn trong pha này.

Hiện tượng đặc biệt

Siêu trăng

Trăng tròn gần cận địa, điểm trên quỹ đạo gần Trái Đất nhất. So với trăng tròn ở viễn địa, điểm xa nhất, nó có thể trông lớn hơn đến khoảng 14% về đường kính và sáng hơn 30%.

Nguyên nhân

Quỹ đạo Mặt Trăng có dạng elip chứ không tròn hoàn hảo. Khi trăng tròn gần cận địa, ta có siêu trăng.

Tần suất

Xảy ra 3–4 lần mỗi năm; lần Mặt Trăng ở gần Trái Đất nhất được gọi là “siêu trăng của năm”.

Nguồn gốc tên gọi

Thuật ngữ do nhà chiêm tinh Richard Nolle đặt năm 1979. Tên thiên văn chính thức là “syzygy tại cận địa”, nhưng tên siêu trăng trở nên phổ biến.

Nguyệt thực

Bóng Trái Đất rơi lên Mặt Trăng. Trong nguyệt thực toàn phần, Mặt Trăng có sắc đỏ nên được gọi là “trăng máu”.

Nguyên nhân

Khi Mặt Trời, Trái Đất và Mặt Trăng thẳng hàng, bóng Trái Đất phủ lên Mặt Trăng. Ánh sáng đỏ lọc qua khí quyển Trái Đất đến Mặt Trăng tạo màu đỏ.

Tần suất

Xảy ra 0–3 lần mỗi năm. Nguyệt thực toàn phần có thể thấy từ một nơi cụ thể trung bình khoảng 2,5 năm một lần.

Nguồn gốc tên gọi

Tên “trăng máu” phổ biến nhờ sách năm 2013 của mục sư John Hagee. Từng bị coi là điềm xấu, nay đây là hiện tượng thiên văn đẹp được đón chờ.

Trăng xanh

Khi có hai lần trăng tròn trong cùng tháng dương lịch, lần thứ hai được gọi là trăng xanh. Trăng không thực sự có màu xanh.

Nguyên nhân

Chu kỳ Mặt Trăng 29,5 ngày ngắn hơn tháng dương lịch 30–31 ngày nên đôi khi có hai lần trăng tròn trong một tháng.

Tần suất

Xảy ra khoảng 2,7 năm một lần. Thành ngữ tiếng Anh “once in a blue moon” nghĩa là “rất hiếm khi”.

Nguồn gốc tên gọi

Ban đầu tên này chỉ lần trăng tròn thứ ba trong một mùa có bốn lần. Năm 1946, một tác giả tạp chí Sky & Telescope định nghĩa nhầm là lần thứ hai trong tháng dương lịch, và định nghĩa đó trở nên phổ biến.

Trăng mùa gặt

Lần trăng tròn gần thu phân nhất, khoảng ngày 23 tháng 9. Trăng mọc sớm hơn thường lệ, tạo ánh trăng sáng suốt buổi tối.

Nguyên nhân

Vào mùa thu, chênh lệch giờ trăng mọc giữa các đêm liên tiếp nhỏ hơn, cho phép nhiều đêm có ánh trăng sáng ngay sau hoàng hôn.

Tần suất

Xảy ra một lần mỗi năm, gần thu phân. Người nông dân xưa dùng ánh trăng này để thu hoạch đến tối muộn.

Nguồn gốc tên gọi

Trước khi có máy móc nông nghiệp dùng điện, nông dân dựa vào ánh trăng để thu hoạch đêm khuya. Thông thường trăng mọc muộn hơn khoảng 50 phút mỗi ngày, nhưng quanh Trăng mùa gặt, trăng mọc gần cùng giờ trong vài đêm.

Trăng thợ săn

Lần trăng tròn sau Trăng mùa gặt, thường trong tháng Mười, đánh dấu thời điểm thích hợp để săn trước mùa đông.

Nguyên nhân

Sau thu hoạch, cánh đồng trống giúp dễ thấy động vật, còn ánh trăng sáng hỗ trợ săn đêm.

Tần suất

Xảy ra mỗi năm một lần, khoảng một tháng sau Trăng mùa gặt.

Nguồn gốc tên gọi

Các dân tộc bản địa Bắc Mỹ và người định cư đầu tiên đặt tên theo truyền thống săn hươu béo và thú khác trên đồng đã gặt để dự trữ thịt cho mùa đông.

Ảnh hưởng của Mặt Trăng lên Trái Đất

Mặt Trăng không chỉ là vật trang trí trên bầu trời đêm. Các hệ sinh thái, khí hậu Trái Đất và cả nhịp sinh học con người đều chịu ảnh hưởng của Mặt Trăng.

Thủy triều

Lực hấp dẫn của Mặt Trăng tạo ra thủy triều, tức sự lên xuống nhịp nhàng của mực nước biển. Thủy triều duy trì hệ sinh thái ven biển và tạo môi trường sống thiết yếu cho nhiều loài vùng triều. Vào kỳ trăng tròn và trăng non, lực hút kết hợp của Mặt Trời và Mặt Trăng tạo triều cường.

Ổn định trục

Lực hấp dẫn của Mặt Trăng giữ độ nghiêng trục Trái Đất ổn định ở 23,5 độ, giúp các mùa nhất quán. Nếu không có Mặt Trăng, trục Trái Đất có thể dao động mạnh gây biến đổi khí hậu cực đoan và khó dự đoán.

Chu kỳ sinh sản biển

Nhiều sinh vật biển đồng bộ sinh sản với chu kỳ Mặt Trăng. San hô phóng giao tử hàng loạt sau trăng tròn, và sam biển lên bờ đẻ trứng khi triều cường. Ánh trăng và thủy triều là đồng hồ sinh học của sinh vật đại dương.

Giấc ngủ và nhịp sinh học theo chu kỳ trăng

Một số nghiên cứu ghi nhận mối liên hệ giữa pha Mặt Trăng và giấc ngủ, nhưng kết quả chưa nhất quán. Không thể nói trăng tròn làm giảm giấc ngủ sâu của mọi người theo một tỷ lệ cố định.

Mẹo quan sát

1Trăng tròn mọc phía đông lúc hoàng hôn. Gần đường chân trời, trăng có vẻ đặc biệt lớn do “ảo giác Mặt Trăng”.

2Trăng lưỡi liềm đầu và cuối tháng chỉ thấy trong thời gian ngắn gần bình minh hoặc hoàng hôn, nên thời điểm rất quan trọng.

3Dọc đường phân chia sáng tối của trăng thượng huyền, miệng hố và dãy núi hiện rõ nhất.

4Thời tiết quang đãng là điều cần thiết để ngắm trăng. Hãy chọn đêm ít ẩm và không mây.

5Rời vùng ô nhiễm ánh sáng của thành phố ra ngoại ô; ở đó bạn còn có thể thấy bóng do ánh trăng tạo ra.

6Mặt Trăng lặp lại gần cùng pha khoảng mỗi 29,5 ngày. Đây là tháng giao hội.

Tìm hiểu về Mặt Trăng

Tìm hiểu cách các pha trăng hình thành, khám phá mô hình Mặt Trời–Trái Đất–Mặt Trăng và các hướng dẫn quan sát hữu ích.

Mô hình quỹ đạo đơn giản hóa kích thước, khoảng cách và tốc độ để minh họa.