Maangids
Alles wat je over de maan wilt weten
Ontdek de maan rond de wereld →

Maancyclus

Maancyclus — synodische maand

Periode: 29,53 dagen

De maan op dit moment

Afnemende bolle maan

Ongeveer 58% verlicht

Na volle maan wijst elke dag minder van de verlichte kant naar ons.

Na de afnemende sikkel begint een nieuwe maan de cyclus opnieuw. ↻

Ga naar een fase

De maan doet er ongeveer 29,5 dagen over om van nieuwe maan via volle maan weer terug te keren. Dat heet een synodische maand.

De maan maakt zelf geen licht maar weerkaatst zonlicht. Terwijl ze om de aarde draait, veranderen de onderlinge posities van zon, aarde en maan en dus hoeveel van de verlichte kant we zien. Daardoor ontstaan maanfasen.

Afmetingen en afstanden zijn aangepast aan de weergave, maar datums, aarde-maanafstand, perigeum en apogeum komen uit echte efemeriden (astronomy-engine). De baanhelling is weggelaten. Fasen ontstaan niet door de schaduw van de aarde. Dit diagram voorspelt geen zons- of maansverduisteringen.

NASA · Hoe maanfasen werken

8 maanfasen

Nieuwe maan

Een maan verborgen in het licht, op haar plek in de nacht

De maan staat tussen de aarde en de zon, zodat de verlichte kant van ons af wijst. Daardoor is ze vrijwel onzichtbaar.

Waarnemen
Niet met het blote oog te zien. Ook zonsverduisteringen kunnen in deze fase plaatsvinden.
Cultuur
De eerste dag van de maankalender en een symbool van een nieuw begin. In Oost-Azië gold deze dag als begin van een nieuwe maand.

Wassende sikkel

Een dunne zilveren boog na zonsondergang

De maan is ongeveer 45 graden ten oosten van de zon verschoven en vormt een dunne sikkel. Zonlicht verlicht alleen de rechterrand, als een wenkbrauw.

Waarnemen
Kort na zonsondergang 1–2 uur laag aan de westelijke hemel zichtbaar.
Cultuur
Verschijnt rond de tweede of derde dag van de maanmaand. Traditioneel deed men een wens bij het zien van de sikkel.

Eerste kwartier

Een heldere halve maan die de nacht verdeelt

Het eerste kwartier vindt plaats als de ecliptische lengte van de maan 90 graden voor die van de zon ligt. Ongeveer de helft van de zichtbare schijf is verlicht; de oriëntatie hangt af van de waarnemer.

Waarnemen
Vanaf de middag tot middernacht aan de zuidelijke hemel te zien, het hoogst rond zonsondergang.
Cultuur
Valt rond de zevende of achtste dag van de maanmaand. Langs de scheidingslijn zijn kraters duidelijk, ideaal voor de telescoop.

Wassende bolle maan

Maanlicht dat langzaam naar volheid groeit

Meer dan de helft van de zichtbare schijf is verlicht en het verlichte deel groeit richting volle maan. De oriëntatie hangt af van plaats en tijd van waarneming.

Waarnemen
Komt laat in de middag op en verlicht de hemel tot de dageraad.
Cultuur
Rond dag 11–12 van de maanmaand groeit de verwachting voor volle maan. Het licht is helder genoeg voor buitenactiviteiten.

Volle maan

Een rond licht dat de lange nacht vult

De maan staat tegenover de zon met haar hele verlichte kant naar de aarde. Dit is de helderste fase.

Waarnemen
Komt in het oosten op bij zonsondergang, trekt de hele nacht langs de hemel en gaat bij dageraad in het westen onder.
Cultuur
Valt op de vijftiende dag van de maanmaand, de dag van Chuseok en het eerste vollemaanfeest van het maannieuwjaar. Symbool van overvloed en voltooiing.

Afnemende bolle maan

Iets minder licht dat laat opkomt

Na volle maan krimpt het verlichte deel, maar het beslaat nog meer dan de helft van de zichtbare schijf. De oriëntatie hangt af van plaats en tijd van waarneming.

Waarnemen
Komt laat in de nacht op en blijft tot de ochtend zichtbaar. De dageraad is een goede kijktijd.
Cultuur
Rond dag 18–19 van de maanmaand kun je nagenieten van volle maan. Oude dichters schreven over vergankelijkheid terwijl ze de afnemende maan bekeken.

Laatste kwartier

Een halve maan aan de ochtendhemel

Het laatste kwartier vindt plaats als de ecliptische lengte van de maan 270 graden voor die van de zon ligt. Ongeveer de helft van de zichtbare schijf is verlicht en het heldere deel krimpt.

Waarnemen
Komt na middernacht op en is in de ochtendhemel zichtbaar, vooral vroeg in de ochtend.
Cultuur
Valt rond dag 22–23 van de maanmaand. Soms heet ze de dageraadmaan omdat ze bij dageraad zichtbaar is.

Afnemende sikkel

Een laatste zilveren boog voor het ochtendgloren

Terwijl de maan de zon opnieuw nadert, verschijnt links een dunne sikkel. Ze bereidt zich voor om in de nieuwe maanfase te verdwijnen.

Waarnemen
Kort zichtbaar aan de oostelijke hemel vlak vóór zonsopgang.
Cultuur
Rond dag 27–28 van de maanmaand. Het Koreaanse woord Geumuem komt van „verbergen”, omdat de maan zich in deze fase verbergt.

Bijzondere verschijnselen

Supermaan

Een volle maan nabij het perigeum, het punt in haar baan dat het dichtst bij de aarde ligt. Vergeleken met een volle maan in het apogeum, het verste punt, kan de schijnbare diameter circa 14% groter en de helderheid 30% hoger zijn.
Oorzaak
De maanbaan is elliptisch, niet volmaakt rond. Een volle maan nabij het perigeum heet supermaan.
Frequentie
Komt 3–4 keer per jaar voor; de dichtstbijzijnde heet de supermaan van het jaar.
Herkomst van de naam
De term werd in 1979 bedacht door astroloog Richard Nolle. De formele astronomische naam is perigeumsyzygie, maar supermaan werd populair.

Maansverduistering

De schaduw van de aarde valt op de maan. Tijdens een totale maansverduistering kleurt ze roodachtig, vandaar de bijnaam bloedmaan.
Oorzaak
Als zon, aarde en maan op één lijn staan, valt de aardschaduw op de maan. Rood licht dat door de aardatmosfeer is gefilterd bereikt de maan en geeft haar de rode kleur.
Frequentie
Komt 0–3 keer per jaar voor. Vanaf een bepaalde plek is een totale maansverduistering ongeveer eens per 2,5 jaar zichtbaar.
Herkomst van de naam
De term bloedmaan werd populair door het boek van pastor John Hagee uit 2013. Ooit een onheilspellend voorteken, nu een gevierd astronomisch verschijnsel.

Blauwe maan

Wanneer twee volle manen in één kalendermaand vallen, heet de tweede een blauwe maan. Ze ziet er niet echt blauw uit.
Oorzaak
De maancyclus van 29,5 dagen is korter dan een kalendermaand van 30–31 dagen, zodat soms twee volle manen in één maand passen.
Frequentie
Komt ongeveer eens per 2,7 jaar voor. De Engelse uitdrukking „once in a blue moon” betekent zeer zelden.
Herkomst van de naam
Oorspronkelijk betekende de naam de derde volle maan in een seizoen met vier. In 1946 definieerde een schrijver van Sky & Telescope haar per vergissing als de tweede volle maan in een kalendermaand; die fout werd de moderne definitie.

Oogstmaan

De volle maan het dichtst bij de herfstequinox, rond 23 september. Ze komt eerder op dan gewoonlijk en geeft ’s avonds helder maanlicht.
Oorzaak
In de herfst is het verschil tussen opkomsttijden op opeenvolgende nachten kleiner, waardoor meerdere nachten kort na zonsondergang helder maanlicht bieden.
Frequentie
Komt eens per jaar rond de herfstequinox voor. Boeren gebruikten dit licht vroeger om tot laat te oogsten.
Herkomst van de naam
De naam verwijst naar boeren die vóór elektrische landbouwmachines bij maanlicht tot laat oogstten. De maan komt normaal elke dag ongeveer 50 minuten later op, maar rond de oogstmaan enkele nachten bijna op dezelfde tijd.

Jagersmaan

De volle maan na de oogstmaan, meestal in oktober, die een geschikte jachttijd vóór de winter markeert.
Oorzaak
Na de oogst zijn dieren op kale velden gemakkelijker te zien en helpt helder maanlicht bij nachtelijke jacht.
Frequentie
Komt eens per jaar voor, ongeveer een maand na de oogstmaan.
Herkomst van de naam
Inheemse Amerikanen en vroege kolonisten noemden haar naar de jacht op goed doorvoede herten en ander wild op geoogste velden, om vleesvoorraden vóór de winter aan te leggen.
Invloed van de maan op aarde
De maan is veel meer dan een versiering aan de nachthemel. Ecosystemen, klimaat en zelfs menselijke biologische ritmes worden door haar beïnvloed.
Getijden
De zwaartekracht van de maan veroorzaakt de getijden: het ritmisch stijgen en dalen van de zeespiegel. Getijden ondersteunen kustecosystemen en belangrijke leefgebieden voor veel soorten. Bij volle en nieuwe maan zorgt de gecombineerde aantrekking van zon en maan voor springtij.
Stabiliteit van de aardas
De zwaartekracht van de maan helpt de helling van de aardas stabiel te houden op 23,5 graden en ondersteunt regelmatige seizoenen. Zonder maan zou de aardas sterk kunnen schommelen, met extreme en onvoorspelbare klimaatveranderingen.
Voortplantingscycli in zee
Veel zeeorganismen stemmen hun voortplanting af op maancycli. Koralen paaien massaal na volle maan en degenkrabben komen bij springtij aan land om eieren te leggen. Maanlicht en getijden werken als biologische klok voor zeeleven.
Menselijke slaap en circa-lunair ritme
Sommige onderzoeken melden een verband tussen maanfase en slaap, maar de resultaten zijn niet consistent. Er kan niet worden gezegd dat volle maan bij iedereen de diepe slaap met een vast percentage vermindert.

Waarnemingstips

1De volle maan komt bij zonsondergang in het oosten op. Bij de horizon lijkt ze extra groot door de „maanillusie”.
2De wassende en afnemende sikkel zijn rond zonsopgang of -ondergang maar kort zichtbaar; timing is belangrijk.
3Langs de scheidingslijn van het eerste kwartier zijn kraters en bergketens het duidelijkst.
4Helder weer is essentieel. Kies nachten met lage luchtvochtigheid en zonder wolken.
5Ontvlucht de lichtvervuiling van de stad en ga naar de buitenwijken, waar je zelfs schaduwen door maanlicht kunt zien.
6De maan herhaalt dezelfde fase ongeveer elke 29,5 dagen. Dat heet een synodische maand.

Een gids voor de maan

Ontdek hoe maanfasen ontstaan, verken het zon-aarde-maanmodel en vind praktische tips om de maan zelf waar te nemen.

Het baanmodel vereenvoudigt afmetingen, afstanden en snelheden ter illustratie.

NL